प्राचीन नाणी :संग्रह,अभ्यास व शास्त्र

भारत: महात्मा गांधी सीरीझ (१९९६ - ): २०, ५०, १००, ५०० आणि १००० च्या नोटांवर डाव्या बाजूला बोटाने स्पर्श करण्याचे चिन्हं आहेत. ५०: चौकोन १००: त्रिकोण ५००: गोल आकार १०००: तिरका चौकोन महात्मा गांधी न्यू सीरीझ (२०१६ -) नवीन नोटांवर डाव्या बाजूला तिरके चिन्हं आहेत. वेगवेगळे देश वेगवेगळे चिन्हे वापरतात. उदाहरणार्थ: कॅनडा - ब्रेल सारखे चिन्हं अर्जेंटिना पेसो : चौकोन ($१०० - १ चौकोन, $५० - २, $२० - ३, $१० - ४, $५ - ५, $२ - ६) युरो: वेगळे आकार आणि चिन्हं चीनी रेनमिनबी: चीनी ब्रेल लिंक: Mahatma Gandhi Series - Wikipedia Mahatma Gandhi New Series - Wikipedia Canadian currency tactile feature - Wikipedia For the visually impaired Argentine peso - Wikipedia

वाटायला जरा विचित्र किंवा वेगळे वाटेल परंतु माझ्याकडे साधारण 1970 ते 1980 या काळात चलनात असलेली काही नाणी जपून ठेवली आहेत. या नाण्याची जपून का ठेवली याला एक छोटासा प्रसंग जोडलेला आहे त्यामुळे ही नाणी मी जमवली होती. एकदा काही कामाने कॉलेज मध्ये असताना मी माझ्या आत्या कडे गेलो. तर तिने एक भाषण दिले सगळ्यांना .. ते असे .. दोन पैसे राखून ठेवावेत तेच अडी अडचणीला कामी येतील इत्यादि.. आता ती नाही. पण मी बस नि गेलो होतो बस माघे तिकीट होते 15 पैसे पण मी ठरवून चिल्लर दिली नाही.. हॉस्टेल ला जाऊन सर्व चिल्लर मोजली या 1, 2 ,3पैश्याची नाणी वेगळी केली मग एक छोटा डबा तयार केला आणि त्यात बाहेरून आल्यावर ह्या नाण्यांचा संग्रह सुरू केला अनेक वर्षे म्हणजे 72 ते 77 च्या काळात ही मिळतील तेवढी जमा केली. आज या नाण्यांना काही किंमत नाही पण माझ्या कडे साधारण पणे 1 रु 50 पै इतकी नाणी आहेत ही नाणी आजही आहेत पण ती नागपूरच्या घरी असल्यानी त्यांची चित्रं देत येणार नाहीत. म्हणून शोध घेतला तर snapdeal वर हे संग्रह विकायला हे आहेत पाहून आश्चर्य वाटले . काही फोटो गूगल आणि स्नॅपडील च्या शिते वरून घेतले आहेत इथे ...

भौगोलिक, प्राकृतिक, सांस्कृतिक आणि सामाजिक गरजा यातुन विनिमय साधने आणि प्रणाली उदयास आल्या. प्रामुख्याने प्राचीन काळात विकास हि संकल्पना फारच हळूहळू विस्तारु लागली. अष्मयुगात मर्यादित जीवनशैली होती. गरजांचे प्रमाण संघटित स्वरूपाचे नव्हते. थोडक्यात खा, प्या आणि झोपा. कच्चे मांस, कंदमुळे खाऊन जगणारा मानव आगीच्या अविष्कारातून कल्पक बनत गेला अन् प्रगतीला चालना मिळत गेली. गरजा वाढू लागल्या, गरज हि शोधाची जननी आहे याची प्रचिती खऱ्या अर्थाने आली. प्राचीन काळापासून कालानुरूप बदलत गेलेल्या प्रणाली आपण पाहू. वस्तू विनिमय- एका विशिष्ट वस्तूच्या बदल्यात दुसऱ्या वस्तूची देवाण घेवाण केली जात असे त्याला वस्तू विनिमय असे म्हणता येईल. सुरवातीच्या काळात केवळ कृषी व्यवसाय, पशुपालन, मत्स्यव्यवसाय यासारखे प्राथमिक व्यवसाय चालत .थोडक्यात परावलंबी प्रणाली होती. एखाद्याच्या शेतात काम करून त्या बदल्यात धान्य दिले जाई पण जर धान्याचं योग्य प्रमाणात उत्पादन झालं नाही तर मग व्यवहार तोट्यात जायचा. शेतातील चारा पशुव्यवसायिकाला देऊन त्या बदल्यात दूध, मांस, अंडी घेतली जात होती. पण हि प्रणाली संबंधितातील विश्व...

महाराष्ट्रात शिवकाळाच्या पूर्वार्धात मराठय़ांचा राज्यविस्तार कोकण प्रांतात अधिक होता. ‘लारी’ हे चांदीचे नाणेही चलनात होते. म्हणूनच शिवकाळात सोन्याचा ‘होन’, चांदीची ‘लारी’ व तांब्याची ‘शिवराई’ ही प्रमुख नाणी आढळतात. जुन्या नाण्यांचा अभ्यास करण्यासाठी नाशिक-त्र्यंबकेश्वर रस्त्यावर अंजनेरी येथे ‘इंडियन इन्स्टिटय़ूट ऑफ न्यूमिस्मॅटिक स्टडीज’ ही संस्था आहे. या संस्थेत विविध काळांतील राजांच्या तीन हजार नाण्यांचे संग्रहालय, सुसज्ज ग्रंथालय, नाणी-लिपी आहेत. नाणी इतिहासाच्या अभ्यासाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वपूर्ण साधन आहे. नाण्यांच्या अभ्यासातून तत्कालीन अर्थव्यवस्था, राजकीय परिस्थिती, समाज, धार्मिक चालीरीती, तंत्रज्ञान, व्यापार, कला या सर्वांची माहिती मिळते. लिपीचा विकास, राजांची नावे व वंशावळ, वजन व मापन पद्धती यांबाबतदेखील अधिकृत माहिती मिळते.

नाणी व नाणकशास्त्र :  नाण्याचा आकार, त्याचे नाव व वजन, त्यावरील आकृती, लेख, नक्षी, बिंदू, सावकाराच्या खुणा, विशेष चिन्हे, त्याचा धातू, त्यामध्ये भेसळ असल्यास त्यामधील भेसळीचे प्रमाण, नाण्यांची मूल्ये व त्यांच्या मूल्यांचे परस्परसंबंध, नाण्यांच्या मुबलकतेवरून वा दुर्मिळतेवरून दिसून येणारी देशाची आर्थिक स्थिती, चिन्हांवरून प्रतीत होणारी आवड किंवा भक्ती, लेखांवरून समजणारी राजनामे व त्यांचे काल, तसेच त्यांची श्रेष्ठ-कनिष्ठ स्थाने, नाणी तयार करण्याची पद्धती इत्यादींचा अभ्यास म्हणजे नाणकशास्त्र होय. भारतात या शास्त्राचा अभ्यास एकोणिसाव्या शतकाच्या सुरुवातीस जेम्स प्रिन्सेपसारख्या टांकसाळीवरच्या इंग्रज अधिकाऱ्याने चालू केला. पुष्कळ वर्षे तो भारतीय संग्रहालयातील नाणक विभागाच्या प्रमुखांनी चालू ठेवला. १९१० साली नाणकशास्त्राच्या अभ्यासासाठी न्यूमिस्मॅटिक सोयायटी ऑफ इंडिया ही संस्था निघाली. हिच्यामुळे भारतातील नाण्यांच्या अभ्यासास गती मिळाली. आता भारतातील बहुतेक संग्रहालयांत नाण्यांचा संग्रह असून त्यांचा तेथे अभ्यास व त्या अभ्यासाचे प्रकाशन चालते. पाश्चिमात्य देशांत या शास्त्राचे संशोधन व अभ्...